شایعترین سرطان ها در ایران
تعریف ساده سرطان
سرطان یعنی «دکمه توقف خراب شده» در سلولهای بدن. سلولهای سالم ما میرُشد، کارشان را میکنند و میمیرند تا جایشان را سلولهای تازه بگیرد. اما در سرطان، این چرخه خراب میشود: سلولها بیوقفه تکثیر میشوند، نمیمیرند و تودهای به نام تومور میسازند. این تودهها مثل علفهای هرز، غذا و اکسیژن سلولهای سالم را میقاپند و حتی میتوانند از جای اولیه جدا شده و در جاهای دیگر بدن رشد کنند.
مهمترین عوامل بروز سرطان:
۱. ژنتیک (ارثی)
حدود ۵-۱۰٪ سرطانها مستقیماً از والدین به ارث میرسد (مثل برخی سرطانهای سینه یا روده). ولی حتی در این موارد، عوامل محیطی نقش دارند.
۲. دخانیات
سیگار بزرگترین عامل قابل پیشگیری است. نه فقط ریه، بلکه دهها سرطان دیگر (مثل مثانه و پانکراس) را هم باعث میشود.
۳. تغذیه و کمتحرکی
چاقی دومین عامل قابل پیشگیری است. رژیم غذایی با گوشت فرآوریشده زیاد، میوه و سبزیجات کم، و فعالیت بدنی ناکافی خطر را افزایش میدهد.
۴. عفونتهای خاص
برخی ویروسها و باکتریها سالها در بدن میمانند و باعث التهاب مزمن میشوند:
- HPV (سرطان دهانه رحم، حلق)
- هپاتیت B و C (سرطان کبد)
- هلیکوباکتر پیلوری (سرطان معده)
۵. عوامل محیطی و شیمیایی
اشعه UV خورشید (سرطان پوست)، آلودگی هوا (بهخصوص ذرات ریز PM2.5)، آزبست، و برخی مواد شیمیایی صنعتی.
۶. سن
مهمترین عامل غیرقابل تغییر. با بالا رفتن سن، احتمال جمعشدن جهشهای DNA در طول زمان بیشتر میشود. دو سوم سرطانها در افراد بالای ۶۰ سال دیده میشوند.
۷. الکل
حتی مقادیر کم، خطر سرطانهای کبد، پستان و مری را افزایش میدهد.
هر ساله حدود ۲۰ میلیون نفر در جهان و ۱۴۵ تا ۱۵۰ هزار نفر در ایران به سرطان مبتلا میشوند. با این حال، وقتی جمعیت ایران را در نظر بگیریم ، میزان بروز سرطان در ایران حدود ۱۶۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر است که کمتر از میانگین جهانی (۲۰۰ مورد) اما رو به رشد است.
آمار جهانی سرطان: بار دو برابری آسیا
طبق آخرین دادههای GLOBOCAN ۲۰۲۲ (مرجع معتبر بینالمللی):
- موارد جدید: ۱۹.۹ میلیون (۲۰ میلیون گرد شده)
- مرگومیر: ۹.۷ میلیون نفر
- پنجساله بقا (Prevalence): حدود ۵۳.۵ میلیون نفر هماکنون با سابقه سرطان زنده هستند.
شایعترین سرطانها در جهان (ترتیب):
۱. پستان (۲.۳ میلیون مورد)
۲. ریه (۲.۲ میلیون)
۳. کولورکتال (روده بزرگ – ۱.۹ میلیون)
نکته حیاتی: نیمی از موارد و مرگهای ناشی از سرطان در آسیا رخ میدهد، در حالی که این قاره فقط ۶۰٪ جمعیت جهان را دارد.
وضعیت ایران: تفاوت در الگوی بیماری
دادههای ثبت ملی سرطان ایران (معاونت تحقیقات وزارت بهداشت – ۱۴۰۰) نشان میدهد:
- نرخ بروز خام: حدود ۱۸۰ مورد در ۱۰۰ هزار (به دلیل جمعیت جوان پایینتر به نظر میرسد)
- نرخ استانداردسازیشده سنی (ASR): ۱۶۱.۷ در ۱۰۰ هزار (مقایسهپذیر با کشورهای اروپایی)
بیشترین سرطان در ایران
در زنان ایرانی:
- پستان: بیش از ۳۰٪ از کل موارد (ASR حدود ۴۵)
- سرطان روده بزرگ و تیروئید: رتبههای بعدی
- نکته قرمز: سرطان تیروئید در ایران با ASR حدود ۱۳، ۳ برابر میانگین جهانی است.
در مردان ایرانی:
- معده: همچنان در رتبه اول (ASR حدود ۱۸) – برخلاف روند نزولی در غرب
- ریه و کولورکتال: رتبههای دوم و سوم
- پروستات و مثانه: در رتبههای بعدی
| شاخص | ایران (ASR) | جهان (ASR) |
|---|---|---|
| همه سرطانها | ۱۶۲ | ۲۰۰ |
| سرطان معده (مردان) | ۱۸ | ۱۴ |
| سرطان پستان (زنان) | ۴۵ | ۴۷ |
| رشد سالانه | ۲-۳٪ | ۱-۲٪ |
۱. سرطان معده – یک اپیدمیولوژی خاص:
ایران هنوز درگیر بار بالای عفونت Helicobacter pylori (۵۰-۷۰٪ جمعیت) و مصرف بالای نمک و غذاهای نگهداریشده است. در حالی که این سرطان در کشورهای توسعهیافته به ندرت دیده میشود.
۲. تغییر سریع سبک زندگی:
در ۲۰ سال گذشته، شیوع سرطانهای “غربی” مثل پستان و کولورکتال ۲ برابر شده است. چاقی، کمتحرکی، و رژیم غذایی پرگوشت و کمفیبر عوامل اصلی هستند.
